Historia
obrazek
Rys historyczny gminy
Obszar gminy leży na dawnym pograniczu pomorsko-pruskim. Wykopaliska archeologiczne (św. Gaj, Kwietniewo, Rychliki) wskazują, iż najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu neolitu. Do średniowiecza tereny te były zamieszkiwane przez plemiona Prusów. Niewiele jednak o nich wiadomo. Na pewno byli poganami. W X w. (czasy św. Wojciecha) ich ustrój znajdował się na etapie przejściowym. Władzę sprawował wiec, gdzie główną rolę odgrywali możnowładcy, co świadczy o kształtowaniu się wśród Prusów władzy centralnej.
obrazek
RYCHLIKI (niem. Reichenbach)
Nazwa wsi jest złożeniem "Reich" - bogaty, zamożny, a "Bach" - strumień, potok. W dokumentach także Richenbach, Rychbach, Reikkenbach, Rickojot. Nazwa Reichenbach ma charakter uwspółcześniony i (prawdopodobnie) nie ma charakteru topograficznego, mogła być przeniesiona ze środkowych Niemiec. Jej dosłowne tłumaczenie funkcjonowało po wojnie do około 1948 roku, początkowo jako "Zamożne", a następnie "Potok". Autor pierwszej historii wsi - Hermann Taube wywodzi jej nazwę od legendy mówiącej, iż w dawnych czasach było tu dużo źródeł z wodą pitną.
obrazek
JELONKI (niem. Hirschfeld)
Najstarsza wzmianka o Jelonkach pochodzi z 1304 r. kiedy to warmińska kapituła katedralna przekazała - Jakubowi z Jelonek (Jakob von Hirsefeldt) plac pod budowę młyna, położonego nad tutejszym potokiem. W 1312 r. Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Karol z Trewiru potwierdził urzędowo sprzedaż pobliskiej Marwicy proboszczowi z Jelonek - jest to druga wzmianka o pochodzeniu wsi.
obrazek
KWIETNIEWO (niem. Konigsblumenau)
Kwietniewo leży w okolicy znanej z szeregu interesujących odkryć i znalezisk archeologicznych wskazujących, że na długo przed lokacją osady przez Zakon Krzyżacki, była ona zamieszkana. Świadczy o tym znaleziona w 1935 r. kamienna siekiera z młodszej epoki kamienia (ok. 4500-1700 lat p.n.e.).
obrazek
ŚWIĘTY GAJ (niem. Heiligenwalde)
Jest wielką wartością gminy w związku z przypuszczalnym, najbardziej prawdopodobnym, miejscem śmierci św. Wojciecha (997r.). Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1299 roku. Położona w pobliżu rzeki Dzierzgoń.
obrazek
BARZYNA (niem. Wiese)
Wieś wzmiankowana jest w dokumencie z 1374 roku. Właściciele dóbr w Barzynie często się zmieniali. Najdłużej, bo prawie trzysta lat (od 1560 do 1829 roku) majątek należał do rodu von Bodeck. Ostatnim właścicielem dóbr był Gerd von der Groeben.
GRĄDOWY MŁYN (niem. Grundmuhle Hohendorf)
Obecnie pustka osadnicza, w przebiegu drogi z Wysokiej do Powodowa. Ta dawna osada młyńska nazywała się do 1945 r. Grundmühle Hohendorf, a następnie Grądowy Młyn, również Modrzewek. Położona w malowniczym wąwozie rzeczki Brzeźnicy (Birkenfliess), wzmiankowana w zapisie lokacyjnym dla Wysokiej już w 1244 r.
obrazek
POWODOWO (niem. Powuden)
Wieś była lokowana w 1285 roku, a jej nazwa wiąże się z sięgającym tu onegdaj jeziorem Drużno (staropruskie "po-wudam" - przy wodzie). Historia rycerskiego majątku ziemskiego zaczyna się nadaniem z 1427 r. dla Petera Koberseh. W przebiegu dziejów wieś była własnością wielu rodów.
ŚLIWICE (niem. Nahmgeist)
Prof. J. Powierski wiąże niemiecką nazwę Śliwice z domniemanymi wyrazami pruskimi: bliskim litewskiemu namos "dom" i -geist, jako pruskie geide "czekać". Po wojnie do ok. 1948 r. używano popularnie nazwy "Duchowo", co jest dowolnym tłumaczeniem dotychczasowej nazwy niemieckiej.
obrazek
WYSOKA ( niem. Hohendorf)
Nazwa wsi określa jej położenie względem jeziora Drużno ("zejście z Oberlandu na Żuławy"). Usytuowanie osady sprecyzowane jest także w zapisie lokacyjnym wydanym 12 maja 1244 roku w Toruniu przez mistrza krajowego Zakonu Henryka von Weida, który sprzedał Dietrichowi von Brandeis 60 łanów późniejszej wsi Wysoka.
obrazek
REJSYTY (niem. Rossitten)
W przekazach źródłowych Reysitien, Reisethin, Reysiten, Reysithen i Reysythen. Według G. Gerulisa nazwa wsi wywodzi się od pruskiego "reisis" - orzech plus sufix "-itten", być może więc "Orzechowy Las". Osada wzmiankowana po raz pierwszy w 1329 roku przy okazji zapisu lokacyjnego dla sąsiedniego Giśla. Była to pierwotnie wieś pruska o wielkości 35 małych radeł (15,5 ha).
DZIŚNITY (niem. Dosnitten)
Wieś lokowana w 1369 roku przez Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Winrycha von Kniprode, który przekazał braciom - Prusom - Clause i Cunke "das Gut zu Disniten", zwalniając ich od dziesięciny i szarwarku. Dobra przez dłuższy czas pozostawały w rękach Prusów, a w pierwszej połowie XVI wieku (około roku 1540) znalazły się w rękach rodu von Diebes, mających oprócz tego leżące obok Barty i sąsiednie Piotrowo.
KRUPIN (niem. Krapen)
W przekazach historycznych Craupin, Kraupin, Cravpyn, Craupeyn. Jest to zapewne forma odosobowa od imienia Prusa - Kraupen, lub kraupo - zasiedlony. W dokumencie lokacyjnym dla Kwietniewa z 1299 roku znajduje się opis granic dóbr komornika Alberta, które odpowiadają położeniu Krupina.
obrazek
KOŚCIÓŁ W ŚWIĘTYM GAJU
Po wprowadzeniu reformacji kościół w Świętym Gaju przebudowano z wyciągniętym skrzydłem wschodnim i w takim stanie pozostał do 1861 roku, gdy spłonął do murów w wyniku uderzenia pioruna. Spalony kościół miał obszerny, nisko schodzący dach namiotowy. Wschodnia ściana szczytowa zespolona była z prezbiterium i posiadała na zewnątrz pięć blend. W części zachodniej znajdowała się masywna drewniana wieża, nieco podobna do kwietniewskiej, nakryta czterospadowym dachem i dachówką.
DYMNIK ( niem. Stein)
Według G. Gerulisa, pierwotna nazwa tego majątku Dymsteyne, Dymsteynen, Dimsteyn - składa się z litewskiego dimstis - dwór, dobra i suffiksa -ein. Wieś lokowana 1 sierpnia 1285 roku przez Konrada von Tierberga...
MOKAJMY (niem. Storchnest)
Wzmiankowane w dokumentach jako Mokaym, Strochnest, Strochisnest. Po raz pierwszy nazwa wsi padła 19 listopada 1355 roku, gdy Werner von Rumdorff - wielki szatny i komtur z Dzierzgonia przekazał Stefanowi i jego kuzynowi Clausowi (z braćmi) 16 morg łąk na "polu Mokajmy".
TOPOLNO WIELKIE (niem. Groß Tippeln)
Pierwszy zapis źródłowy pochodzi z 12 marca 1582 roku, w którym potwierdza się prawa Fabiana von Zehmena do dóbr w Giślu, Topolnie i Wysokiej. W lutym 1629 roku wieś splądrowana przez maruderów polskich. Według Goldebcka, w 1785 roku jest tu folwark...
BUCZYNIEC (niem. Buchwalde)
Nazwa osady pochodzi od rzeczownika "Buche" - buk, to jest z okresu, kiedy buk zajmował większość drzewostanu, a wieś usytuowana jest właśnie na byłej polanie leśnej. Pośrednio pierwszy raz wzmiankowana w dokumencie z 16 września 1344 roku dotyczącym darowizny na rzecz elbląskiego Szpitala Świętego Ducha. Również w opisie granic dóbr lennych w Dziśnitach z 1369 roku wspomina się o wspólnych punktach granicznych dotyczących Rychlik, Dziśnit, Lepna i Buczyńca.
LEPNO (niem. Löpen)
W przekazach źródłowych Lepekaym. Nazwę wsi wywodzi G. Gerulis od staropruskiego leipo - lipa i caymis - wieś. Brak jakichkolwiek informacji źródłowych bezpośrednio dotyczących tej wsi.
PROTOWO (niem. Prothen)
W zapisach źródłowych Prowothine, Procotheyn, Prowotheyn i Probotheyn. Według profesora J. Powierskiego miejscowa nazwa Prowothine, wzmiankowana po raz pierwszy w 1306 roku, może pochodzić od nazwy Provota, to jest strugi płynącej stąd do Dzierzgonii.
SÓJKI (niem. Köxten)
W zapisach Keexten, Keextin. Z 12 marca 1303 roku pochodzi dokument lokacyjny dla osady, wydany przez mistrza krajowego Zakonu - Konrada Sacka w Dzierzgoniu. Nadaje on Prusowi Kanthyen i jego spadkobiercom dwa łany na polu Sójki (im Felde Keexten), wolne od pracy chłopskiej. Kanthyen zobowiązany jest stawać zbrojnie na wyprawy i do budowy nowych umocnień.
ŚWIDY (niem. Schweide)
W przekazach historycznych Swiden, Swyden. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1287 roku jako osada pruska. Według księgi czynszowej Zakonu, w 1437 roku było tu 20 chłopskich łanów.
WOPITY (niem. Opitten)
W materiałach źródłowych: Wopitigen, Wopiten, Wopithen i Opitten. Według G. Gerulisa nazwa osady ma pochodzenie odosobowe - do imienia Prusa - "Wopen" lub "Wope", dodano sufix "-itten". Jeszcze przed lokacją była to wieś Prusów. Pierwszy zapis lokacyjny wydany został w Przezmarku 20 grudnia 1350 roku, gdzie komtur dzierzgoński Conrad von Brunyngisheym nadał Prusowi Mintucze...
KIERSITY (niem. Kerschitten)
Kiersity
W przekazach źródłowych Kirsithen, Kyrssiten, Kirssithen, Kissitten. Niemiecka nazwa wsi wywodzi się od staropruskiego rzeczownika "kerse", co oznacza połów, łowienie ryb, natomiast końcówka "-iten" oznaczała w tym języku teren zalesiony. Ma więc związek z kiersyckim jeziorem i znajdującymi się opodal lasami, które niegdyś miały zapewne większą powierzchnię.
MARWICA (niem. Marwitz)
Na północny wschód od Wysokiej, nad Marwicką Młynówką, zapewne na terenie dzisiejszej Marwicy, leżała w 1244 roku posiadłość Alberta Starepiwo, niewątpliwie Słowianina, jak słowiańskiego pochodzenia była nazwa pola i posiadłości Marwice.
Pomniki i miejsca pamięci na terenie Gminy Rychliki
obrazek
Pomniki i miejsca pamięci na terenie Gminy Rychliki to przede wszystkim tablice i pomniki poświęcone poległym w wojnach: 1866, 1870 - 1871 i 1914 - 1918, jak również obelisk poświęcony budowniczemu Kanału Elbląskiego - Georgowi Jakubowi Steenke w Buczyńcu. Większość tablic zaginęła, część jest w muzeum w Itzehoe (Niemcy). Pomniki ku czci poległym w pierwszej wojnie światowej (w różnym stanie) znajdują się w Lepnie, Jelonkach, koło Leśnictwa Buczyniec, Kwietniewie, Rychlikach i w Świętym Gaju.
JANKOWO (niem. Jankendorf)
Wieś położona jest opodal Świętego Gaju. Do 1945r. Jankendorf. W latach 1945-48 Janki. W pierwszych dokumentach Jonkendorf, Jonekendorf. Pierwotnie wieś Prusów, nazwana tak później od imienia jednego z nich - Jonyke, który jako posiadacz tutejszych dóbr, wzmiankowany był w zapisie lokacyjnym dla Kwietniewa z 1299 roku. Jeszcze w 1323 roku, przy opisie granic Krupina, wymieniani są "synowie Jonyke", jako jego prawowici następcy w późniejszym Jonkendorf.
GOŁUTOWO (niem. Günthersdorf)
Mała wieś, w okolicy pagórkowatej, przeciętej głębokim wąwozem rzeczki Brzeźnicy, która do 1975 r. tworzyła granicę z b. powiatem morąskim. Do 1945 r. niemiecki majątek ziemski Günthersdorf, w pierwszych latach powojennych popularnie "Bronowo", a od 1948 r. - Gołutowo.
NIELĘGOWO (niem. Mehlend)
Wieś w przekazach źródłowych wymieniana jest jako Ellendt, Enelende, Elend, Elendt (niem. elend - nędzny, biedny, marny). Nie wiadomo skąd wzięła się nazwa tego siedliska. W każdym bądź razie jego położenie jest do dzisiaj na tyle atrakcyjne, że trudno wytłumaczyć fakt istniejącej tu od kilkudziesięciu lat tak zwanej pustki osadniczej.
 
 
Copyright by e-rychliki   Wszelkie prawa zastrzeżone 2007-2008