Rys historyczny gminy
Obszar gminy leży na dawnym pograniczu pomorsko-pruskim. Wykopaliska archeologiczne (św. Gaj, Kwietniewo,
Rychliki) wskazują, iż najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu neolitu. Do średniowiecza tereny te były
zamieszkiwane przez
plemiona Prusów. Niewiele jednak o nich wiadomo. Na pewno byli poganami. W X w. (czasy św. Wojciecha) ich ustrój
znajdował się na etapie przejściowym. Władzę sprawował wiec, gdzie główną rolę odgrywali możnowładcy, co świadczy
o kształtowaniu się wśród Prusów władzy centralnej.
|
RYCHLIKI
(niem. Reichenbach)
Nazwa wsi jest złożeniem "Reich" - bogaty, zamożny, a "Bach" - strumień, potok. W dokumentach także Richenbach,
Rychbach, Reikkenbach, Rickojot. Nazwa Reichenbach ma charakter uwspółcześniony i (prawdopodobnie) nie ma charakteru
topograficznego, mogła być przeniesiona ze środkowych Niemiec. Jej dosłowne tłumaczenie funkcjonowało po wojnie do
około 1948 roku, początkowo jako "Zamożne", a następnie "Potok". Autor pierwszej historii wsi - Hermann Taube wywodzi
jej nazwę od legendy mówiącej, iż w dawnych czasach było tu dużo źródeł z wodą pitną.
|
JELONKI
(niem. Hirschfeld)
Najstarsza wzmianka o Jelonkach pochodzi z 1304 r. kiedy to warmińska kapituła katedralna przekazała - Jakubowi
z Jelonek (Jakob von Hirsefeldt) plac pod budowę młyna, położonego nad tutejszym potokiem. W 1312 r. Wielki
Mistrz Zakonu Krzyżackiego Karol
z Trewiru potwierdził urzędowo sprzedaż pobliskiej Marwicy proboszczowi z Jelonek - jest to druga wzmianka o
pochodzeniu wsi.
|
KWIETNIEWO
(niem. Konigsblumenau)
Kwietniewo leży w okolicy znanej z szeregu interesujących odkryć i znalezisk archeologicznych wskazujących,
że na długo przed lokacją osady przez Zakon Krzyżacki, była ona zamieszkana. Świadczy o tym znaleziona w 1935 r.
kamienna siekiera z młodszej epoki kamienia (ok. 4500-1700 lat p.n.e.).
|
ŚWIĘTY GAJ
(niem. Heiligenwalde)
Jest wielką wartością gminy w związku z przypuszczalnym, najbardziej prawdopodobnym, miejscem
śmierci św. Wojciecha (997r.). Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1299 roku. Położona w pobliżu rzeki
Dzierzgoń.
|
BARZYNA
(niem. Wiese)
Wieś wzmiankowana jest w dokumencie z 1374 roku. Właściciele dóbr w Barzynie często się zmieniali.
Najdłużej, bo prawie trzysta lat (od 1560 do 1829 roku) majątek należał do rodu von Bodeck.
Ostatnim właścicielem dóbr był Gerd von der Groeben.
|
|
GRĄDOWY MŁYN
(niem. Grundmuhle Hohendorf)
Obecnie pustka osadnicza, w przebiegu drogi z Wysokiej do Powodowa. Ta dawna osada młyńska nazywała się do 1945 r.
Grundmühle Hohendorf, a następnie Grądowy Młyn, również Modrzewek. Położona w malowniczym wąwozie rzeczki Brzeźnicy
(Birkenfliess), wzmiankowana w zapisie lokacyjnym dla Wysokiej już w 1244 r.
|
POWODOWO
(niem. Powuden)
Wieś była lokowana w 1285 roku, a jej nazwa wiąże się z sięgającym tu onegdaj jeziorem Drużno
(staropruskie "po-wudam" - przy wodzie). Historia rycerskiego majątku ziemskiego zaczyna się
nadaniem z 1427 r. dla Petera Koberseh. W przebiegu dziejów wieś była własnością wielu rodów.
|
|
ŚLIWICE
(niem. Nahmgeist)
Prof. J. Powierski wiąże niemiecką nazwę Śliwice z domniemanymi wyrazami pruskimi: bliskim litewskiemu namos
"dom" i -geist, jako pruskie geide "czekać". Po wojnie do ok. 1948 r. używano popularnie nazwy "Duchowo",
co jest dowolnym tłumaczeniem dotychczasowej nazwy niemieckiej.
|
WYSOKA
( niem. Hohendorf)
Nazwa wsi określa jej położenie względem jeziora Drużno ("zejście z Oberlandu na Żuławy"). Usytuowanie osady sprecyzowane jest
także w zapisie lokacyjnym wydanym 12 maja 1244 roku w Toruniu przez mistrza krajowego Zakonu Henryka von Weida, który sprzedał
Dietrichowi von Brandeis 60 łanów późniejszej wsi Wysoka.
|
REJSYTY
(niem. Rossitten)
W przekazach źródłowych Reysitien, Reisethin, Reysiten, Reysithen i Reysythen. Według G. Gerulisa nazwa wsi wywodzi się od
pruskiego "reisis" - orzech plus sufix "-itten", być może więc "Orzechowy Las".
Osada wzmiankowana po raz pierwszy w 1329 roku przy okazji zapisu lokacyjnego dla sąsiedniego Giśla. Była to pierwotnie wieś pruska o
wielkości 35 małych radeł (15,5 ha).
|
|
DZIŚNITY
(niem. Dosnitten)
Wieś lokowana w 1369 roku przez Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Winrycha von Kniprode, który przekazał braciom - Prusom -
Clause i Cunke "das Gut zu Disniten", zwalniając ich od dziesięciny i szarwarku. Dobra przez dłuższy czas pozostawały w rękach
Prusów, a w pierwszej połowie XVI wieku (około roku 1540) znalazły się w rękach rodu von Diebes, mających oprócz tego leżące
obok Barty i sąsiednie Piotrowo.
|
|
KRUPIN
(niem. Krapen)
W przekazach historycznych Craupin, Kraupin, Cravpyn, Craupeyn. Jest to zapewne forma odosobowa od imienia Prusa - Kraupen, lub kraupo -
zasiedlony. W dokumencie lokacyjnym dla Kwietniewa z 1299 roku znajduje się opis granic dóbr komornika Alberta, które odpowiadają
położeniu Krupina.
|
KOŚCIÓŁ W ŚWIĘTYM GAJU
Po wprowadzeniu reformacji kościół w Świętym Gaju przebudowano z wyciągniętym skrzydłem wschodnim i w takim stanie
pozostał do 1861 roku, gdy spłonął do murów w wyniku uderzenia pioruna. Spalony kościół miał obszerny, nisko
schodzący dach namiotowy. Wschodnia ściana szczytowa zespolona była z prezbiterium i posiadała na zewnątrz
pięć blend. W części zachodniej znajdowała się masywna drewniana wieża, nieco podobna do kwietniewskiej,
nakryta czterospadowym dachem i dachówką.
|
|
DYMNIK
( niem. Stein)
Według G. Gerulisa, pierwotna nazwa tego majątku Dymsteyne, Dymsteynen, Dimsteyn - składa się z litewskiego dimstis - dwór, dobra i
suffiksa -ein. Wieś lokowana 1 sierpnia 1285 roku przez Konrada von Tierberga...
|
|
MOKAJMY
(niem. Storchnest)
Wzmiankowane w dokumentach jako Mokaym, Strochnest, Strochisnest. Po raz pierwszy nazwa wsi padła 19 listopada 1355 roku, gdy
Werner von Rumdorff - wielki szatny i komtur z Dzierzgonia przekazał Stefanowi i jego kuzynowi Clausowi (z braćmi) 16 morg łąk
na "polu Mokajmy".
|
|
TOPOLNO WIELKIE
(niem. Groß Tippeln)
Pierwszy zapis źródłowy pochodzi z 12 marca 1582 roku, w którym potwierdza się prawa Fabiana von Zehmena do dóbr w Giślu,
Topolnie i Wysokiej.
W lutym 1629 roku wieś splądrowana przez maruderów polskich. Według Goldebcka, w 1785 roku jest tu folwark...
|
|
BUCZYNIEC
(niem. Buchwalde)
Nazwa osady pochodzi od rzeczownika "Buche" - buk, to jest z okresu, kiedy buk zajmował większość drzewostanu,
a wieś usytuowana jest właśnie na byłej polanie leśnej. Pośrednio pierwszy raz wzmiankowana w dokumencie z 16 września 1344 roku
dotyczącym darowizny na rzecz elbląskiego Szpitala Świętego Ducha. Również w opisie granic dóbr lennych w Dziśnitach z 1369
roku wspomina się o wspólnych punktach granicznych dotyczących Rychlik, Dziśnit, Lepna i Buczyńca.
|
|
LEPNO
(niem. Löpen)
W przekazach źródłowych Lepekaym. Nazwę wsi wywodzi G. Gerulis od staropruskiego leipo - lipa i
caymis - wieś. Brak jakichkolwiek informacji źródłowych bezpośrednio dotyczących tej wsi.
|
|
PROTOWO
(niem. Prothen)
W zapisach źródłowych Prowothine, Procotheyn, Prowotheyn i Probotheyn. Według profesora J. Powierskiego miejscowa
nazwa Prowothine, wzmiankowana po raz pierwszy w 1306 roku, może pochodzić od nazwy Provota, to jest strugi płynącej
stąd do Dzierzgonii.
|
|
SÓJKI
(niem. Köxten)
W zapisach Keexten, Keextin. Z 12 marca 1303 roku pochodzi dokument lokacyjny dla osady, wydany przez mistrza
krajowego Zakonu - Konrada Sacka w Dzierzgoniu. Nadaje on Prusowi Kanthyen i jego spadkobiercom dwa łany na
polu Sójki (im Felde Keexten), wolne od pracy chłopskiej. Kanthyen zobowiązany jest stawać zbrojnie na wyprawy i
do budowy nowych umocnień.
|
|
ŚWIDY
(niem. Schweide)
W przekazach historycznych Swiden, Swyden. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1287 roku jako osada pruska.
Według księgi czynszowej Zakonu, w 1437 roku było tu 20 chłopskich łanów.
|
|
WOPITY
(niem. Opitten)
W materiałach źródłowych: Wopitigen, Wopiten, Wopithen i Opitten. Według G. Gerulisa nazwa osady ma pochodzenie
odosobowe - do imienia Prusa - "Wopen" lub "Wope", dodano sufix "-itten". Jeszcze przed lokacją
była to wieś Prusów. Pierwszy zapis lokacyjny wydany został w Przezmarku 20 grudnia 1350 roku,
gdzie komtur dzierzgoński Conrad von Brunyngisheym nadał Prusowi Mintucze...
|
|
KIERSITY
(niem. Kerschitten)
W przekazach źródłowych Kirsithen, Kyrssiten, Kirssithen, Kissitten. Niemiecka nazwa wsi wywodzi się
od staropruskiego rzeczownika "kerse", co oznacza połów, łowienie ryb, natomiast końcówka "-iten"
oznaczała w tym języku teren zalesiony. Ma więc związek z kiersyckim jeziorem i znajdującymi się
opodal lasami, które niegdyś miały zapewne większą powierzchnię.
|
|
MARWICA
(niem. Marwitz)
Na północny wschód od Wysokiej, nad Marwicką Młynówką, zapewne na terenie dzisiejszej Marwicy, leżała w 1244 roku posiadłość
Alberta Starepiwo, niewątpliwie Słowianina, jak słowiańskiego pochodzenia była nazwa pola i posiadłości Marwice.
|
|
Pomniki i miejsca pamięci na terenie Gminy Rychliki
Pomniki i miejsca pamięci na terenie Gminy Rychliki to przede wszystkim tablice i pomniki poświęcone poległym
w wojnach: 1866, 1870 - 1871 i 1914 - 1918, jak również obelisk poświęcony budowniczemu Kanału Elbląskiego - Georgowi
Jakubowi Steenke w Buczyńcu. Większość tablic zaginęła, część jest w muzeum w Itzehoe (Niemcy). Pomniki ku czci poległym
w pierwszej wojnie światowej (w różnym stanie) znajdują się w Lepnie, Jelonkach, koło Leśnictwa Buczyniec, Kwietniewie,
Rychlikach i w Świętym Gaju.
|
|
JANKOWO
(niem. Jankendorf)
Wieś położona jest opodal Świętego Gaju. Do 1945r. Jankendorf. W latach 1945-48 Janki. W pierwszych dokumentach Jonkendorf,
Jonekendorf. Pierwotnie wieś Prusów, nazwana tak później od imienia jednego z nich - Jonyke, który jako posiadacz tutejszych
dóbr, wzmiankowany był w zapisie lokacyjnym dla Kwietniewa z 1299 roku. Jeszcze w 1323 roku, przy opisie granic Krupina,
wymieniani są "synowie Jonyke", jako jego prawowici następcy w późniejszym Jonkendorf.
|
|
GOŁUTOWO
(niem. Günthersdorf)
Mała wieś, w okolicy pagórkowatej, przeciętej głębokim wąwozem rzeczki Brzeźnicy, która do 1975 r.
tworzyła granicę z b. powiatem morąskim. Do 1945 r. niemiecki majątek ziemski Günthersdorf,
w pierwszych latach powojennych popularnie "Bronowo", a od 1948 r. - Gołutowo.
|
|
NIELĘGOWO
(niem. Mehlend)
Wieś w przekazach źródłowych wymieniana jest jako Ellendt, Enelende, Elend, Elendt (niem. elend - nędzny, biedny, marny).
Nie wiadomo skąd wzięła się nazwa tego siedliska. W każdym bądź razie jego położenie jest do dzisiaj na tyle atrakcyjne,
że trudno wytłumaczyć fakt istniejącej tu od kilkudziesięciu lat tak zwanej pustki osadniczej.
|