|
Nazwa wsi jest złożeniem "Reich" - bogaty, zamożny, a "Bach" - strumień, potok. W dokumentach także Richenbach, Rychbach,
Reikkenbach, Rickojot. Nazwa Reichenbach ma charakter uwspółcześniony i (prawdopodobnie) nie ma charakteru topograficznego,
mogła być przeniesiona ze środkowych Niemiec. Jej dosłowne tłumaczenie funkcjonowało po wojnie do około 1948 roku, początkowo
jako "Zamożne", a następnie "Potok". Autor pierwszej historii wsi - Hermann Taube wywodzi jej nazwę od legendy mówiącej, iż w dawnych
czasach było tu dużo źródeł z wodą pitną.
Pierwszy kontrakt lokacyjny pochodzi z 1 stycznia 1310 roku i został wydany kolektywnie przez komtura dzierzgońskiego
Siegharda von Schwarzenburga i komtura dzierzgońskiego Heinricha von Gera. Lokacja Rychlik odbyła się niewątpliwie na tak
zwanym "surowym korzeniu" na terenie lasu, którego część pozostała w sąsiedztwie. Z dokumentu tego wynika, że przez wieś
przebiega granica polityczna między komturiami: dzierzgońską i elbląską, nie zmieniona w następstwie lokacji.
Lokator wsi (zasadźca) - Hildebrandt i jego spadkobiercy otrzymali 6 łanów z części dzierzgońskiej i 5 łanów z części elbląskiej oraz prawo
do wybudowania karczmy. Hildebrandt miał dbać o terminowe płacenie podatków i porządek we wsi i został pierwszym sołtysem. Świadczenia
czynszowe ze wsi były regulowane przemiennie, jednego roku miano je oddawać do komturii dzierzgońskiej, a następnego do elbląskiej etc.
Identycznie rozstrzygnięto sprawę obsady tutejszego proboszcza - także przemiennie obie komturie sprawowały patronat nad miejscowym
kościołem (w chwili lokacji był tu już prawdopodobnie kościół drewniany - wspomina się, że jest pod wezwaniem Świętego Mateusza, a
jego proboszcz nazywa się Johann). Kościół został wyposażony w 4 łany. Zakon zastrzegł sobie prawo do wyznaczenia w stosownym czasie
miejsca pod budowę młyna.
Taki stan władzy utrzymał się tylko sześć lat, do 26 listopada 1315 roku, kiedy to w dokumencie darowizny, obszar wsi liczący 115 łanów -
Wielki Mistrz Karol z Trewiru zapisał jako uposażenie Szpitala Świętego Ducha w Elblągu. Tak więc "dzierzgońska część wsi"przypadła komturii
elbląskiej. Prawdopodobnie było to wygodne dla komturii elbląskiej, która chciała mieć jasną sytuację i wolne ręce w zakresie władzy nad wsią.
Było to również niewątpliwe wzmocnienie pozycji majątkowej szpitala, który stał się głównym szpitalem zakonu. Oprócz Rychlik szpital miał posiadać
prawo patronatu nad tutejszym kościołem parafialnym, o czym w dokumencie z 1315 roku nie było mowy.
Wiek XIV był okresem największej potęgi Zakonu. Można przypuszczać, że wkład Rychlik w umacnianie tej potęgi był nieco
większy niż innych miejscowości. Wieś funkcjonowała według własnych reguł. Już od 1385 roku wzmiankowany jest we wsi
młyn należący do sołtysa - "z jednym skrzydłem", usytuowany prawdopodobnie na pagórku 79,6 m npm, zwanym później
"Młynem Hägnera".
W 1396 roku Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego - Konrad von Jungingen założył w Pasłęku Szpital Świętego Ducha, który miał być
przeznaczony wyłącznie dla biednych, chorych i potrzebujących pomocy. Chcąc powiększyć majątek szpitala, 11 marca 1404 roku
wystawił dlań nowy przywilej, w którym przydzielił mu między innymi parafię w Rychlikach. Jako odszkodowanie szpital elbląski
otrzymał Pomorską Wieś. Nowe przyporządkowanie wsi trwało również krótko, ponieważ już 31 maja 1423 roku Wielki Mistrz Paweł
von Rußdorf przekazał ponownie parafię rychlicką szpitalowi Świętego Ducha w Elblągu. Wieś Rychliki posiadała 90 łanów czynszowych
i 10 łanów lasu. We wsi były dwie ławy chlebowe, dwie karczmy i dwóch szewców. Od 1423 roku wszelkie fundamentalne decyzje dotyczące
Elbląga miały też bezpośredni lub pośredni wpływ na sytuację społeczno - gospodarczą Rychlik.
Posiadłości ziemskie Elbląga na terenie Rychlik, Buczyńca i Kus dzieliły się na cztery zasadnicze okręgi administracyjne,
na których czele stali wybierani spośród rady miejskiej administratorzy. Czwartym okręgiem był tak zwany urząd szpitalny
(Hospitalamt). Odmiennie niż poprzednie, był on administrowany przez burmistrza Elbląga i dwóch radnych miejskich, wybieranych
na trzy lata. Nazywano ich panami szpitalnymi (Hospitalherren) lub przełożonymi szpitala (Hospitalvosteher). Posiadali też
uprawnienia sądownicze i policyjne w dobrach szpitalnych.
Rada miejska przejęła więc patronat nad szpitalem i jego dobrami. W okresie nowożytnym elbląski szpital miał
trzy wsie chłopskie - Rychliki, Buczyniec i Brzezinę (Birkau) i związane z nimi lasy i grunty. Na wsiach szpitalnych
spoczywało wiele powinności odrobkowych, głównie dowóz żywności do Elbląga. W połowie XVIII wieku przeprowadzono wykup
znacznej ilości tych świadczeń przez chłopów (oczynszowanie).
Celem pruskich reform agrarnych, które przeprowadzono w pierwszej połowie XIX wieku, było nadanie chłopom użytkowanej
przez nich ziemi na pełną własność (uwłaszczenie), ale za odszkodowaniem dla dawnych właścicieli. Chodziło o wykupienie
gruntów i ciężarów feudalnych oraz przeprowadzenie separacji gruntów. Długoletnie pertraktacje z poszczególnymi
gminami wiejskimi doprowadziły do następujących rezultatów: Szpital Świętego Ducha w Elblągu zatrzymał folwark Nowe Kusy,
tereny leśne, a część ziemi wiejskiej otrzymał jako odszkodowanie, na przykład na mocy umowy z 1833 roku Buczyniec przekazał
1/3 gruntów. W nowej sytuacji bardzo ważnym źródłem dochodów stały się lasy. W 1877 roku wydzielono z gminy Rychliki odrębną
jednostkę administracyjną pod nazwą Leśnictwo Rychliki (Reichenbach Forst) o powierzchni 453 ha.
W okresie reformacji parafia w Rychlikach była ostatnią przyporządkowaną radzie elbląskiej - około 1530 roku Do
ówczesnej parafii Świętego Ducha w Elblągu należała również polska ludność z terytorium elbląskiego. Jedynie Polacy
z dóbr Rychliki korzystali z nabożeństw polskich na miejscu. Zachowana księga kasowa kościoła rychlickiego z lat 1605 -
1651 notuje kolekty z nabożeństw polskich w latach 1611 - 1614 i 1605 - 1625. Należy przypuszczać, że rychliccy Polacy
należeli głównie do czeladzi i robotników sezonowych. Elbląska rada miejska obsadzała rychlicki kościół pastorami znającym język polski.
Do takich należał Szymon Petri z Torunia (1602 - 1611), Tomasz Lichtenstein z Nidzicy (także 1611), a przede wszystkim pochodzący z
polskiej rodziny katolickiej, która przeszła na protestantyzm - Michał Wannowius (urodzony w 1590 roku w Elblągu, zmarł około 1665 roku
w Sorkwitach, gdzie był pastorem). Jego dziadek Mateusz urodził się w Polsce, a ojciec był elbląskim kaznodzieją. M. Wannowius ukończył
słynne wówczas gimnazjum elbląskie i uniwersytet królewiecki. W latach 1617 - 1620 był kaznodzieją w Rychlikach, a w latach 1620 - 1626
w sąsiednim Kwietniewie.
Jedną z najwybitniejszych postaci w niemieckich dziejach Rychlik był Wilhelm Gottfried Grzybowski, pastor w latach 1863 - 1880. Syn Polaka
z Warszawy, uciekiniera (uczestnika?) z powstania kościuszkowskiego. Grzybowski urodził się w 1805 roku w Elblągu, zmarł w 1896 roku
w Zehlendorfie koło Poczdamu, pochodził z rodziny katolickiej. Studiował najpierw medycynę w Berlinie, a po przejściu na protestantyzm
- teologię na uniwersytecie królewieckim. Był początkowo domowym nauczycielem u burggrabiego Fabiana zu Dohna w Finckenstein
(Kamieniec koło Susza) i już wtedy dał się poznać jako uzdolniony rzeźbiarz. Do Rychlik przybył z Kościerzyny (Berent), gdzie
był pastorem. W latach 1875 - 1877 pod jego nadzorem wybudowano obecny kościół w Rychlikach, który wyposażył w większość
własnoręcznie wykonanych utensyliów. Do dzisiaj można oglądać jego płaskorzeźbę ”Głowa Chrystusa w koronie cierniowej” (Ecce Homo!),
która została nagrodzona na wystawie w Paryżu w 1867 roku.
Po rozgraniczeniu i komasacji gruntów w Rychlikach z dniem 1 września 1837 roku, powstały pierwsze kolonie, to jest
nowo wybudowane gospodarstwa poza granicami wsi. Do takich należała ówczesna kolonia Brzeźniak i kolonia Kunga, położona
przy drodze do Rejsyt (ostatnia). Spośród szesnastu dużych gospodarstw osiem usytuowanych było we wsi i tyleż samo na koloniach.
W tym czasie przy każdych rogatkach wsi czynne były jeszcze masywne drewniane bramy, zimą otwarte, a latem zamknięte i dozorowane
przez strażników. Chodziło przede wszystkim o to, by wypasane w pobliżu bydło nie wchodziło na teren zabudowań.
W tym czasie na uwagę zasługują następujące fakty:
- pochwała wsi i sołtysa Grunwalda za naprawę dróg;
- jednodniowy pobyt we wsi (27 sierpnia 1826roku) króla Prus Fryderyka Wilhelma III;
- epidemia cholery we wsi (1831) i suchot gruźliczych;
- 24 lutego 1835 roku duży pożar we wsi, podobnie w 1838 roku;
- kwiecień 1844 roku epidemia ospy we wsi;
- 30 sierpnia 1845 roku pożar szkoły, w maju 1846 rozpoczęto budowę nowej szkoły oraz mieszkania dla nauczyciela i organisty;
- masowe zachorowania wśród dzieci na szkarlatynę, luty 1849 roku;
- masowe zachorowania bydła na zarazę racicową i nosaciznę.
|
